માનવ જીવનની શ્રેષ્ઠતા તેના બાહ્ય દેખાવમાં નહીં, પરંતુ તેની આંતરિક સુવાસમાં રહેલી છે. એક સુંદર પંક્તિ છે: “ફૂંક મારવાથી દીવડો ઓલવાઈ જાય છે, પરંતુ અગરબત્તી નહીં; જે મહેકે છે એને કોઈ ઓલવી શકતું નથી, અને જે ઈર્ષ્યામાં બળે છે એ ખુદ ઓલવાઈ જાય છે.” આ શબ્દો જીવન જીવવાની એક અદભૂત ફિલોસોફી રજૂ કરે છે.
દીવડો પ્રકાશ આપે છે, પરંતુ તે પરાવલંબી છે. જરાક પવનનો ઝાપટો કે વિરોધની એક ‘ફૂંક’ તેને ઓલવવા માટે પૂરતી છે. આપણો અહંકાર, પદ અને મોભો પણ દીવડા જેવા છે, જે સંજોગો બદલાતા જ વિખરાઈ જાય છે. જ્યારે અગરબત્તીનું અસ્તિત્વ અલગ છે. તેને ફૂંક મારો તો તે વધુ પ્રજ્વલિત થાય છે, કારણ કે તેનો ગુણધર્મ ‘બળવું’ નહીં પણ ‘મહેકવું’ છે. જે વ્યક્તિ પોતાના ગુણો અને કાર્યોથી સમાજમાં સુગંધ ફેલાવે છે, તેને દુનિયાની કોઈ તાકાત ઓલવી શકતી નથી.
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પરોપકારને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યો છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન કૃષ્ણએ કહ્યું છે:
“નહિ કલ્યાણકૃત્કશ્ચિદ્દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ |”(અર્થાત્: કલ્યાણકારી અને પરોપકારી કાર્ય કરનાર વ્યક્તિની ક્યારેય દુર્ગતિ થતી નથી.)
જેમ અગરબત્તી પોતાની જાતને ઘસીને વાતાવરણને પવિત્ર કરે છે, તેમ જે માણસ બીજાના આંસુ લૂછવા માટે કે સમાજની ઉન્નતિ માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કરે છે, તે મૃત્યુ પછી પણ લોકોના હૃદયમાં પોતાની યાદોની સુગંધ છોડી જાય છે. સંસ્કૃતમાં સાચું જ કહેવાયું છે કે, “પુષ્પસ્ય ગન્ધસ્તિષ્ઠતિ ન તુ પુષ્પમ્” — ફૂલ કરમાઈ જાય પણ તેની મહેક રહી જાય છે.
જે લોકો દ્વેષ, ઈર્ષ્યા કે નકારાત્મકતાની આગમાં બળે છે, તેઓ દીવડાની જ્યોતની જેમ સમય જતાં પોતે જ બળીને ખાખ થઈ જાય છે. નકારાત્મકતા માણસના તેજને હણી લે છે. પરંતુ, જે સકારાત્મકતાની મહેક ફેલાવે છે, તેની ઉર્જા ક્યારેય ખૂટતી નથી. જે બીજાના ઉત્કર્ષમાં રાજી થાય છે, તેની સુગંધ ચોમેર ફેલાય છે અને તેને કોઈ ‘ફૂંક’નો ડર હોતો નથી.
આ લેખનો સાર માત્ર એટલો જ છે કે આપણે નક્કી કરવાનું છે કે આપણે શું બનવું છે? માત્ર દેખાવ પૂરતો પ્રકાશ આપતો દીવડો, કે અંતિમ શ્વાસ સુધી સુવાસ ફેલાવતી અગરબત્તી? દીવડો ઓલવાઈ જશે તો અંધકાર થશે, પણ અગરબત્તી બળીને ખાખ થશે તો પણ તેની સુગંધ હવામાં ઓગળીને અમર થઈ જશે.
ચાલો, આપણે આપણા કર્મોને એવી પવિત્રતા આપીએ કે આપણી ગેરહાજરીમાં પણ આપણું કાર્ય બોલે. જીવનમાં જો મહેકતા રહીશું, તો દુનિયાની કોઈ ફૂંક આપણને ઓલવી નહીં શકે. જેનું હૃદય સેવાથી મહેકે છે, તેનું અસ્તિત્વ અજેય છે.આપણે એ નક્કી કરવાનું છે કે આપણે માત્ર ‘પ્રકાશ’નો આડંબર કરવો છે કે ‘સુગંધ’ બનીને લોકોના હૃદયમાં વસવું છે. જો આપણે અગરબત્તી જેવા ગુણો કેળવીશું—જેમાં ધીરજ, સહનશીલતા અને સાર્વત્રિક પ્રેમ હોય—તો ગમે તેવા કપરા સંજોગો પણ આપણી પ્રતિભાને ઝાંખી પાડી શકશે નહીં.આપણે આપણા અસ્તિત્વને એવી ઊંચાઈ પર લઈ જઈએ જ્યાં કોઈની ‘ફૂંક’ આપણને નબળા ન પાડે, પણ આપણી સેવા અને સકારાત્મકતાની મહેકથી આખું જગત સુવાસિત બને. જે પોતે બળે છે (ઈર્ષ્યામાં), તે અંતે શાંત થઈ જાય છે, પણ જે બીજા માટે ઘસાય છે (સેવામાં), તે કાયમ માટે અમર થઈ જાય છે.
ડૉ. દેવેન રબારીના વિઝન મુજબ:
સમાજમાં પરિવર્તન લાવવા માટે આપણે અગરબત્તી જેવું ધૈર્ય અને સમર્પણ કેળવવું પડશે. જ્યારે આપણે નિઃસ્વાર્થ ભાવે કાર્ય કરીએ છીએ, ત્યારે ટીકાઓ કે અવરોધો આપણને રોકી શકતા નથી, કારણ કે સેવાની સુગંધને કોઈ સીમાડા નડતા નથી.વિરોધના વાવાઝોડામાં પણ જે મહેકે છે, એ જ સાચો વિજેતા છે.ઈર્ષ્યાની આગમાં બળવું એ અંત છે, પણ પરોપકારની સુગંધમાં મહેકવું એ જ અનંત છે.
લેખક:
ડૉ. દેવેન રબારી
(સ્થાપક અને મેન્ટર – યંગ ઇન્ડિયા ગ્રુપ, મોરબી)
દેવવાણી-૧૬
