મોરબી: ભારતની ધરતી પર જ્યારે અંધશ્રદ્ધા અને ગુલામીના વાદળો છવાયેલા હતા, ત્યારે ગુજરાતના મોરબી જિલ્લાના નાનકડા ટંકારા ગામમાંથી એક એવો સૂર્ય ઉગ્યો જેણે આખા વિશ્વને જ્ઞાનનો પ્રકાશ આપ્યો. આજે ૧૨ ફેબ્રુઆરીએ એ યુગપુરુષ મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીની ૨૦૨મી જન્મ જયંતિ છે.
બાલ્યકાળ અને વૈચારિક ક્રાંતિ: મૂળશંકરથી દયાનંદ સુધી
સન ૧૮૨૪માં ટંકારાના જમીનદાર પરિવારમાં જન્મેલા મૂળશંકર (મહર્ષિ દયાનંદ) બાળપણથી જ અત્યંત તેજસ્વી અને જિજ્ઞાસુ હતા. તેમના જીવનની બે ઘટનાઓએ તેમને વિચારતા કરી દીધા:
શિવરાત્રીનો પ્રસંગ: શિવલિંગ પર ઉંદરોને દોડતા જોઈ તેમને પ્રશ્ન થયો કે, “જે દેવ પોતાનું રક્ષણ નથી કરી શકતા, તે સૃષ્ટિનું રક્ષણ કેવી રીતે કરશે?” આ પ્રશ્ને તેમને સાચા શિવ અને સાચા સત્યની શોધમાં લગાડી દીધા.
બહેનનું મૃત્યુ: પોતાની નાની બહેનના અવસાનથી તેમને મૃત્યુ અને જીવનના રહસ્ય જાણવાની પ્રબળ ઈચ્છા જાગી.
૧૯ વર્ષની ઉંમરે લગ્નના બંધનમાં બંધાવાને બદલે, તેઓ સત્યની શોધમાં ઘર છોડીને નીકળી ગયા અને અનેક વર્ષો સુધી કઠિન સાધના બાદ મથુરાના સ્વામી વિરજાનંદ પાસે શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન મેળવ્યું.
આજની નવી પેઢી માટે મહર્ષિના અમર સંદેશ
મહર્ષિ દયાનંદે માત્ર ધાર્મિક પ્રવચનો નથી આપ્યા, પરંતુ આજની પેઢીને કામ લાગે તેવા ક્રાંતિકારી કાર્યો કર્યા છે:
શિક્ષણનો પ્રસાર (DAV સ્કૂલ્સ): તેમણે માન્યું કે શિક્ષણ વિના સમાજ ઉદ્ધાર અશક્ય છે. આજે દેશભરમાં ફેલાયેલી DAV (Dayanand Anglo Vedic) શાળાઓ અને ગુરુકુળો તેમના વિચારોનું જ પરિણામ છે.
મહિલા સશક્તિકરણ: એ જમાનામાં તેમણે સ્ત્રીઓને વેદ ભણવાનો અધિકાર અપાવ્યો અને કન્યા કેળવણી પર ભાર મૂક્યો.
સ્વદેશી અને રાષ્ટ્રવાદ: લોકમાન્ય તિળક અને ગાંધીજી પહેલાં ‘સ્વરાજ’ અને ‘સ્વદેશી’નો મંત્ર આપનાર તેઓ પ્રથમ હતા. તેમણે જ કહ્યું હતું કે, “ગમે તેટલું સારું વિદેશી રાજ્ય હોય, પણ તે પોતાના (સ્વ) રાજ્યની તુલનામાં ક્યારેય શ્રેષ્ઠ હોઈ શકે નહીં.”
તાર્કિક વિચારધારા: તેમણે યુવાનોને શીખવ્યું કે કોઈ પણ વાત પર આંખ મીંચીને વિશ્વાસ ન કરો. સત્યને તર્કની કસોટી પર કસીને જ સ્વીકારો.
ઐતિહાસિક પ્રદાન:
આર્ય સમાજ: ૧૮૭૫માં મુંબઈમાં સ્થાપના કરી, જેનો હેતુ માનવતાની સેવા અને વિશ્વને શ્રેષ્ઠ બનાવવાનો છે.
સત્યાર્થ પ્રકાશ: આ ગ્રંથ દ્વારા તેમણે ધર્મ અને સત્યની વિગતવાર વ્યાખ્યા કરી.
અસ્પૃશ્યતા નિવારણ: તેમણે સમાજમાં ફેલાયેલા જ્ઞાતિવાદ અને ઊંચ-નીચના ભેદભાવ સામે પ્રચંડ લડત આપી હતી.
ટંકારામાં ઋષિ બોધોત્સવ
દર વર્ષની જેમ આ વર્ષે પણ ટંકારા સ્થિત તેમના જન્મસ્થળ (દયાનંદ મઠ) ખાતે ભવ્ય ‘ઋષિ બોધોત્સવ’નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં દેશ-વિદેશથી હજારો અનુયાયીઓ ઉમટી પડ્યા છે. મોરબી જિલ્લા માટે આ ગૌરવની ક્ષણ છે કે વિશ્વને જ્ઞાનનો માર્ગ બતાવનાર ઋષિ આપણી ધરતીના સંતાન હતા.
ટંકારાનું ઋણ
આજે જ્યારે આપણે આધુનિકતા તરફ જઈ રહ્યા છીએ, ત્યારે મહર્ષિ દયાનંદના વિચારો વધુ પ્રસ્તુત છે. ટંકારાના આ સંતે આપણને શીખવ્યું કે સેવા એ જ સાચો ધર્મ છે. ચાલો આપણે આ દિવસે મહર્ષિના “અસત્યને છોડવા અને સત્યને ગ્રહણ કરવા”ના સંકલ્પને જીવનમાં ઉતારીએ.
